Znaczenie aktywów niematerialnych w gospodarce opartej na wiedzy
W ciągu ostatniej dekady udział aktywów niematerialnych w łącznej wartości przedsiębiorstw wyraźnie przekroczył poziom pięćdziesięciu procent, co oznacza, że know-how, marka, patenty, tajemnica przedsiębiorstwa czy relacje z kluczowymi kontrahentami decydują dziś o przewadze konkurencyjnej w większym stopniu niż park maszynowy. Mimo tego w Polsce temat ich wyceny wciąż bywa spychany na margines zarówno w negocjacjach inwestycyjnych, jak i przy okazji sporów właścicielskich, co w praktyce prowadzi do zaniżonych wycen spółek, utraty potencjalnych korzyści podatkowych lub do wieloletnich procesów sądowych o nieodpowiedni podział majątku.
Podstawy prawne i definicje aktywów niematerialnych
Zgodnie z Międzynarodowymi Standardami Sprawozdawczości Finansowej IAS 38 aktywo niematerialne to możliwy do zidentyfikowania składnik zasobów, kontrolowany przez jednostkę oraz zdolny w przyszłości generować korzyści ekonomiczne. Polska ustawa o rachunkowości przejmuje tę definicję, wskazując dodatkowo wymóg możliwości wiarygodnego wyceny w mierzalnej formie. W praktyce know-how często nie ma postaci zarejestrowanego patentu, lecz jest zbiorem procedur i doświadczeń zespołu, co rodzi dodatkowe wyzwania dowodowe w postępowaniach sądowych i podatkowych.
Dlaczego wycena marki i know-how jest kluczowa przy fuzjach i przejęciach
W transakcjach M&A inwestor płaci za przyszłe przepływy pieniężne, a nie za historyczny koszt wytworzenia rozwiązań technicznych. Jeżeli marka przyciąga lojalnych klientów, a opatentowana technologia pozwala produkować taniej, wtedy premia w cenie nabycia może sięgać kilkudziesięciu procent. Niedoszacowanie aktywów niematerialnych skutkuje więc wypływem wartości do sprzedającej strony, zaś przewartościowanie podnosi ryzyko odpisów z tytułu utraty wartości w pierwszych latach konsolidacji. Profesjonalna wycena ogranicza to ryzyko, a ponadto ułatwia uzasadnienie goodwillu w bilansie skonsolidowanym.
Rola wyceny niematerialnych składników majątku podczas rozwodu wspólników i małżonków-przedsiębiorców
Gdy właściciele firmy rozstają się prywatnie lub biznesowo, jednym z najtrudniejszych punktów sporu staje się to, ile warta jest własność intelektualna, którą współtworzyli. Orzecznictwo Sądu Najwyższego potwierdza, że prawa do marki czy licencje mają wymierną wartość i mogą podlegać podziałowi majątku wspólnego. Brak niezależnego raportu potrafi przedłużyć proces o lata, ponieważ strony przedstawiają skrajnie odmienne szacunki. Rzeczoznawca, korzystając z metody relief-from-royalty lub nadwyżki zysków ekonomicznych, przekłada reputację rynkową i technologię na zaktualizowane strumienie gotówki, co daje sądowi obiektywny punkt odniesienia.
Najpopularniejsze metody wyceny – od kosztów odtworzenia po nadwyżkę zysków
Trzy podejścia dominują w praktyce: kosztowe, dochodowe i rynkowe. Pierwsze szacuje, ile należałoby wydać, aby odtworzyć identyczny zasób wiedzy czy zarejestrować znak towarowy na identycznym obszarze geograficznym. Drugie, preferowane przez inwestorów, wycenia zdyskontowaną nadwyżkę zysków operacyjnych generowanych dzięki aktywom niematerialnym w stosunku do przedsiębiorstw porównywalnych. Trzecie poszukuje rynkowych transakcji podobnych licencji lub sprzedaży znaków towarowych, co bywa trudne ze względu na niską transparentność tych umów. W praktyce rzeczoznawca łączy kilka podejść, nadając im wagi zależne od jakości danych.
Konsekwencje podatkowe przeniesienia aktywów niematerialnych
Przekazanie know-how czy znaku towarowego między powiązanymi podmiotami wywołuje obowiązek sporządzenia lokalnej i grupowej dokumentacji cen transferowych. Art. 11c ustawy CIT nakłada na podatnika ciężar wykazania, że wartość transakcji odpowiada warunkom rynkowym. Niedopełnienie tego wymogu może skutkować określeniem dochodu przez organ według własnej metody i nałożeniem dodatkowego zobowiązania podatkowego wraz z sankcją. Z kolei w VAT sprzedaż licencji na znak jest opodatkowana stawką podstawową, co należy ująć przy symulacji przepływów pieniężnych.
Wycena aktywów niematerialnych a raportowanie finansowe i testy na utratę wartości
Po zaksięgowaniu marki lub technologii po wartości godziwej przedsiębiorstwo ma obowiązek przeprowadzać coroczne testy na utratę wartości zgodnie z MSSF 36. Wymaga to porównania wartości odzyskiwalnej CGU z wartością bilansową, a dyskontowane przepływy pieniężne muszą uwzględniać ryzyko specyficzne dla aktywów niematerialnych, takie jak utrata ochrony patentowej czy zmiana trendów konsumenckich. Wysoki odpis może znacząco obniżyć wynik netto i wpłynąć na kowenanty kredytowe, dlatego zarządy starają się wcześniej monitorować wskaźniki wrażliwości.
Technologie cyfrowe i sztuczna inteligencja w nowych modelach wyceny
Rozwój uczenia maszynowego pozwala automatycznie przeszukiwać bazy patentowe, oceniać siłę rynkową znaku towarowego poprzez analizę sentymentu w mediach społecznościowych oraz prognozować przychody z sublicencji. Algorytmy generują mapy ciepła, wskazując regiony o największym potencjale komercjalizacji, co podnosi precyzję estymacji strumieni gotówki. Platformy do analizy danych marketingowych łączą się z ERP, dzięki czemu raport z wyceny jest stale aktualizowany i gotowy do prezentacji inwestorom lub biegłym sądowym.
Strategiczne korzyści z rzetelnej wyceny niematerialnych składników majątku dla właścicieli firm
Profesjonalna wycena know-how, marki i pozostałej własności intelektualnej nie jest wyłącznie wymogiem regulacyjnym; to przede wszystkim narzędzie zwiększające siłę negocjacyjną przy wprowadzaniu inwestora, zabezpieczające interesy w razie rozwodu właścicieli oraz minimalizujące ryzyko podatkowe i reputacyjne. Dzięki udokumentowanym modelom i transparentnym założeniom przedsiębiorca uzyskuje wiarygodny argument w sporach sądowych, a także poprawia pozycję w rankingu wiarygodności finansowej, co przekłada się na niższy koszt kapitału i lepszy dostęp do finansowania rozwoju.
Artykuły zawarte na niniejszej stronie mają wyłącznie charakter informacyjny oraz poglądowy i nie stanowią porady prawnej. Administrator strony/IEE zastrzega, że nie ponosi odpowiedzialności za jakiekolwiek straty powstałe w wyniku czynności podjętych na podstawie niniejszej publikacji. Jeżeli są Państwo zainteresowani kwestiami poruszonymi w niniejszym artykule, zapraszamy do kontaktu mailowego lub telefonicznego bezpośrednio z nam.
